Verslaving: geen taboe meer

Ron, psycholoog, vertelt over verslaving

Ron Veenstra, psycholoog bij VNN

In 2011 klopten meer dan 30.000 mensen met een alcoholverslaving aan bij een hulpverleningsinstantie. Maar waarschijnlijk ligt het werkelijke aantal alcoholverslaafden nog veel hoger, want lang niet iedereen zoekt hulp. GZ-psycholoog en psychotherapeut Ron Veenstra van VNN werkt dagelijks met verslaafden en neemt ons mee in hun wereld.

Wanneer ben je verslaafd?
Er bestaat geen duidelijke definitie van een verslaving. ‘Grofweg kun je ervan spreken als iemand niet meer zonder kan, psychisch of lichamelijk’, stelt Ron. ‘Daarbij komt dat er bij veel verslavingen sprake is van een tolerantie: je hebt steeds meer nodig om hetzelfde effect te bereiken. Dan wordt het gebruik dus steeds hoger.’ De meest voorkomende verslaving in Nederland is die aan alcohol, ongeveer 10% van de mensen heeft een drankprobleem. ‘Dat is nogal wat’, benadrukt de psycholoog.

Langzaam sluipt het erin
Een verslaving ontstaat niet van de ene op de andere dag. Zonder dat mensen het door hebben, raken ze afhankelijk van een middel of een gewoonte. Want er is een onderscheid tussen een middel- en een niet-middelgebonden verslaving. Bij die laatste vorm kun je bijvoorbeeld denken aan een winkel- of een gokverslaving. ‘Vaak is het een vorm van zelfmedicatie’, zegt Ron. ‘Het begint met experimenteren. Als dat goed bevalt, gaat het langzaam over in regelmatig gebruik. Op een bepaald moment verandert het in nodig hebben. Het dempt ook wel lekker, je kunt je problemen voor even vergeten. Het werkt als een soort vluchtmechanisme. Zo zie je het langzaam in iemands leven sluipen.’

Ziekte
De laatste jaren wordt er steeds meer bekend over de achtergrond van verslavingen. ‘Er lag lange tijd een taboe op het onderwerp, waardoor er nog niet zoveel onderzoek naar is gedaan. Gelukkig is dat aan het veranderen’, zegt Ron. Inmiddels is duidelijk geworden dat verslaving een ziekte is. De aanname dat mensen die verslaafd raken een zwakke persoonlijkheid hebben die geen weerstand kunnen bieden tegen de verslaving, verdwijnt dan ook langzaam naar de achtergrond.

Dopamine
De oorzaak van een verslaving is terug te vinden in de hersenen, namelijk bij het geluksstofje dopamine. Dit stofje is van nature aanwezig in de hersenen en heeft met informatieoverdracht te maken. Ook lijkt het iets te maken te hebben met verslaving, want het veroorzaakt een euforisch gevoel na het drinken van alcohol. Als de overtollige dopaminehoeveelheid weer afneemt en de oorspronkelijke balans terugkeert, kan dat worden ervaren als onprettig en ontstaat er een trek naar de overtollige dopaminebalans. Zo kan het gebeuren dat iemand weer gaat gebruiken en terechtkomt in een vicieuze cirkel van afhankelijkheid.

Erfelijkheid
Uit onderzoek is ook gebleken dat erfelijkheid waarschijnlijk een rol speelt bij verslaving. Hoe dat precies zit is nog niet helemaal duidelijk. Maar er zijn meer factoren die een rol spelen. In het biopsychosociale model, dat wordt gehanteerd door VNN, zijn verschillende elementen van belang. Ron: ‘Dit is een heel breed model. Je hebt de genetische kant, de psychische kant en daarnaast spelen omgevings- of sociale factoren een rol. Wat voor opvoeding heeft iemand bijvoorbeeld gehad? Hieruit kun je opmaken dat iemand die verslavingsgevoeligheid in de genen heeft zitten, niet per definitie verslaafd hoeft te raken. Slechte omstandigheden kunnen ervoor zorgen dat bepaalde genen worden geactiveerd.’

Bij modern onderzoek komen de hunkering en het daaraan verwante verslavingsgeheugen steeds meer naar voren. De werkelijke verslaving, het dwangmatige gevoel om het middel te willen hebben, speelt dan ook een steeds grotere rol. Dit wordt ook wel ‘craving’ genoemd: de onweerstaanbare behoefte om een middel in te nemen.

Het gezin lijdt mee
Een verslaving beheerst vaak compleet iemands leven. ‘Mensen zijn primair bezig met het gebruiken. Alles lijdt daaronder, zoals relaties, kinderen en werk. Daardoor ontstaan veel ruzies, want de drank of de drugs komt op de eerste plaats. Vaak gaan mensen valse beloftes doen: dan stop ik, ik ga helemaal opnieuw beginnen. Maar dat gebeurt meestal niet.’

Behandeling
Ron behandelt alleen mensen die niet meer gebruiken. Dit doet hij door middel van diepgaande gesprekken op basis van cognitieve gedragstherapie. Bij VNN werken veel verschillende deskundigen, ieder vanuit zijn of haar eigen vakgebied, waardoor voor iedere cliënt naar een persoonlijke behandeling kan worden gezocht.

Een opvallend kenmerk bij mensen met een verslaving is namelijk dat ze hun gevoel wegzetten. ‘Middelengebruik kun je zien als een vorm van zelfmedicatie: door minder te voelen kun je door. Maar tijdens een gesprek is het belangrijk dat zulke gevoelens juist wel op tafel komen. Dat is soms best heftig, want mensen gaan vaak terug naar het verleden, waar vervelende dingen hebben plaatsgevonden. De behandeling moet ertoe leiden dat mensen het middel niet meer nodig hebben om hun emoties weg te stoppen. Het is ook ingrijpend, omdat je vaak anders moet gaan kijken naar de wereld, je moet afstappen van je kernovertuigingen. Dat doe je niet zomaar. Je hebt veel moed en doorzettingsvermogen nodig om een behandeling succesvol af te ronden.’

Artikel uit het online Zij Magazine en geschreven door Lisa Rosing.